नेपालको राजनीति विगत तीन दशकयता निरन्तर परिवर्तन, उथलपुथल र प्रयोगहरूको यात्रा रहँदै आएको छ । यस यात्राको केन्द्रीय पात्रमध्ये एक हुन् माओवादी केन्द्रका अध्यक्ष पुष्पकमल दाहाल  । जनयुद्धको नेतृत्वदेखि संविधानसभा, शान्ति प्रक्रियादेखि सत्ता सञ्चालनसम्म उनको भूमिका सदैव विवादास्पद तर निर्णायक रह्यो । तर, नेतृत्वको शैलीमा देखिने एक साझा विशेषता भनेको सङ्कट आएमा सङ्गठनात्मक संरचना विघटन गर्ने, नयाँ नारा ल्याउने र अन्ततः पद–प्रतिष्ठा सुरक्षित राख्ने शैली हो । अहिले फेरि दाहालले केन्द्रीय समिति विघटन गर्ने निर्णयलाई त्यही शैलीको निरन्तरता मानिएको छ ।

प्रचण्डको राजनीतिक यात्रामा सङ्गठन भङ्ग गरेर नयाँ संरचना निर्माण गर्ने शैली बारम्बार देखिन्छ । जनयुद्धकलामा पनि असहमति बढेमा बैठक, समितिहरूलाई पुनर्गठन गर्ने, असहमतिलाई वर्ग शत्रुको नाममा कमजोर पार्ने प्रचलन थियो । युद्धपश्चात् पनि जब–जब पार्टीभित्र आन्तरिक सङ्घर्ष बढ्यो, उनले समिति वा सङ्गठन भङ्ग गरेर नयाँ संरचना बनाउने सूत्र अपनाए । 

तर, विघटन वा पुनर्गठनको यस्तो अभ्यासले नेतृत्वलाई छोटो अवधिमा सहज बनाउँछ भने दीर्घकालीन राजनीतिक स्थायित्वलाई अस्थिर बनाउँछ । नेतृत्व सुरक्षित रहन्छ, तर संस्थागत विकासको बाटो बन्द हुन्छ । यही कारण आज माओवादी केन्द्र सङ्गठनात्मक रूपमा कमजोर र व्यक्तिगत निर्णयमा आधारित पार्टीमा परिणत भएको छ ।

नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलनमा शक्तिशाली नेता बनेका प्रचण्डले नेतृत्वबाट पछि हट्ने वा वैकल्पिक पुस्तालाई अगाडि ल्याउने व्यवहार कहिल्यै देखाएनन् । उनका प्रत्येक निर्णयको अन्तिम उद्देश्य पद सुरक्षित गर्नु नै रहेको छ ।  अध्यक्ष पद, प्रधानमन्त्री पद वा गठबन्धनभित्रको प्रमुख हैसियत नै यी सबै कुरामा उनले सधैँ ‘पद नछोड्ने’ रणनीति अख्तियार गरे ।

यसरी पदमा टाँसिएको प्रवृत्तिलाई कतिपयले नेतृत्व निरन्तरताको नाम दिए पनि वास्तवमा यो सत्ता मोहको उपज हो । लोकतान्त्रिक अभ्यासमा पद हस्तान्तरण र नेतृत्व पुस्तान्तरण अपरिहार्य मानिन्छ, तर माओवादी केन्द्रमा यो अभ्यास दुर्लभ देखिन्छ ।

‘प्रचण्डको एक्टिङ’ भन्ने परिभाषा केवल व्यक्तिगत आरोप मात्र होइन, यो उनको राजनीतिक व्यवहारको चित्रण हो । जब उनले सङ्कट देख्छन्, नाटकीय शैलीमा सङ्गठनात्मक निर्णय गर्छन्, नयाँ नारा ल्याउँछन्, तर अन्त्यमा परिणाम भने पुरानै शैलीमा पुग्छ । 

जनयुद्ध समाप्ति पछि उनले लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको नेतृत्व गर्छौँ भने, तर व्यवहारमा सत्ता साझेदारीकै खेलमा रमाए ।

एकीकृत माओवादी बनाउँदा सबै क्रान्तिकारीहरू एक ठाउँमा भन्ने नारासहित पार्टी एकता गरे, तर अन्ततः फुटमा टुङ्ग्याए ।

नेकपा एमालेसँगको एकतामा इतिहासकै ठुलो कम्युनिस्ट पार्टी बनाएको दाबी गरे, तर व्यक्तिगत स्वार्थले विभाजनतर्फ धकेले ।

यी सबै घटनाले देखाउँछ कि प्रचण्डले नारा वा संरचनात्मक निर्णयलाई परिस्थितिअनुरूप प्रयोग गर्छन्, तर दीर्घकालीन प्रतिबद्धता देखिँदैन । यही कारण उनलाई नाटक गर्ने तर परिणाम नदिने नेताका रूपमा आलोचना गरिन्छ ।

प्रचण्डको नेतृत्व शैलीलाई बुझ्न उनको राजनीतिक मनोविज्ञान नियाल्नु आवश्यक हुन्छ । उनी आफूलाई सधैँ ‘अवश्यम्भावी नेता’ को रूपमा प्रस्तुत गर्न चाहन्छन् । यसका लागि कहिले क्रान्तिकारी, कहिले लोकतान्त्रिक, कहिले राष्ट्रवादी रूप धारण गर्छन् । सङ्कटको बेला यो क्यारेक्टर–सिफ्ट अझ तीव्र देखिन्छ ।

उनी आत्मविश्वासी तर अस्थिर देखिन्छन् । अनुयायीलाई तात्कालिक जोस–उत्साह दिन सक्छन्, तर दीर्घकालीन संस्थागत अभ्यास निर्माण गर्न असफल हुन्छन् । यही कारण, प्रचण्डलाई कतिपय राजनीतिक विश्लेषकहरूले ‘करिश्मामा बाँधिएको तर अभ्यासमा कमजोर’ नेता भन्छन् । 

माओवादी केन्द्र अहिले विचार, सङ्गठन र नेतृत्व सबै क्षेत्रमा कमजोर अवस्थामा छ । पुराना नेताहरू निराश छन्, नयाँ पुस्ताले अवसर पाउन सकेका छैनन्, कार्यकर्तामाझ उत्साह हराउँदै गएको छ । यस्तो बेलामा अध्यक्षले समितिलाई भङ्ग गर्नु नेतृत्वको बलियोपन होइन, असुरक्षाको सङ्केत मानिन्छ ।

केन्द्रीय समिति भङ्ग हुनुको अर्थ नेतृत्वले असहमति सुन्न नचाहेको रुपा लिइन्छ । विकल्प दिन सकेन, अनि सबैलाई अस्थिरतामा धकेलेर आफूलाई सुरक्षित राख्यो भन्ने बुझाई पनि हो ।  यसले कार्यकर्ताभित्र अझै निराशा बढाउने निश्चित छ ।

यदि माओवादी केन्द्र सङ्गठनात्मक रूपमा कमजोर भयो भने प्रचण्डको राजनीतिक सौदाबाजी शक्ति घट्नेछ । तर, विडम्बना के भने, उनले सङ्गठनलाई सबल बनाउनभन्दा आफ्नो पद सुरक्षित राख्ने खेलमै ध्यान दिने सम्भावना बढी छ । यसले समग्र वामपन्थी राजनीतिलाई कमजोर बनाउने खतरा छ।

विश्व राजनीति हेर्दा, जब नेता सधैँ पदमा टाँसिन खोज्छन्, पार्टी र आन्दोलन कमजोर बन्छ । अफ्रिकाका कैयौँ मुलुकमा यस्तो उदाहरण पाइन्छ जहाँ  नेताले निरन्तर पदमा बस्दा लोकतन्त्र कमजोर भयो । नेपालमा प्रचण्डलाई त्यस्तै शैलीको नेता भनेर तुलना गर्न थालिएको छ । 

प्रचण्डले फेरि पनि पद सुरक्षित राख्ने पुरानै खेल दोहोराउने हुन्, वा वैकल्पिक पुस्तालाई नेतृत्व हस्तान्तरण गर्ने नयाँ संस्कार सुरु गर्ने ?भन्ने प्रश्न चाहिँ उठाउन सकिन्छ ।  उनको हालसम्मको इतिहासलाई हेर्दा दोस्रो विकल्प असम्भाव्य देखिन्छ ।

तर, राजनीति केवल व्यक्तिमा होइन, परिस्थितिमा पनि निर्भर हुन्छ । यदि कार्यकर्ता र जनतामा असन्तोष बढ्दै गयो भने प्रचण्डलाई पनि परिवर्तनको दबाब मान्नै पर्ने अवस्था आउन सक्छ ।

पुष्पकमल दाहालको केन्द्रीय समिति भङ्गको निर्णय  उनको दीर्घकालीन नेतृत्व शैलीको निरन्तरता हो । जब–जब सङ्कट देखिन्छ, उनले नाटकीय तरिकाले संरचना भङ्ग गर्ने, नयाँ प्रयोग गर्ने तर अन्त्यमा पद सुरक्षित गर्ने खेल दोहोराउँछन् । त्यस कारण यसलाई ‘प्रचण्डको एक्टिङ’ भनिनु सही हुन्छ । 

तर, यस्ता ‘एक्टिङ’ ले न त सङ्गठन बलियो हुन्छ, न त लोकतान्त्रिक संस्कार प्रगाढ हुन्छ । बरु संस्थागत कमजोरी, कार्यकर्ताको निराशा र वामपन्थी आन्दोलनको अवमूल्यन मात्र बढ्छ । यदि प्रचण्डले वास्तवमै राजनीतिक भविष्य सुरक्षित गर्न चाहन्छन् भने अब उनलाई पद मोहभन्दा माथि उठेर वैकल्पिक पुस्ता, संस्थागत अभ्यास र जनउत्तरदायी नेतृत्वतर्फ उन्मुख हुनैपर्छ । अन्यथा, उनको नाटकले क्षणिक ताली पाउन सक्छ, तर इतिहासमा असफल नेतृत्वकै छायाँमा मात्र दर्ज हुनेछ ।